De bezigheden voor De Lichtenberg brachten ons in contact met Grad Smedts (94), die tijdens de aanleg van de onderwijscampus projectmanager was van het toenmalige Bisschoppelijk College. Zijn kennis over de geschiedenis van het Bisschoppelijk College en ook van De Lichtenberg en de Tranchee, is enorm.

Waterput

Hij deelde met ons veel informatie over de omgeving ten tijde van de aanleg. Zoals de stabiliteit van de theaterberg, de waterloop, het leidingtracé en de vondst van een eeuwenoude waterput (800/1250 na Chr.). De put kwam tijdens de aanleg van het theatergebouw tevoorschijn. Eenzelfde constructie zoals nu in de hal van het gemeentehuis is tentoongesteld.

Aanleg IJzerenmanweg

Naar aanleiding van het nieuw aangelegde pad tussen boerderij ‘De Helmonder’ en het openluchttheater vertelde hij dat het tracé overeenkomt met dat van een eeuwenoude zandweg. Die ontsloot de ‘Valenakkers’ van Weert, maar moest verdwijnen (1950//1953 na Chr.) door de aanleg van de onderwijscampus. De aankoop van het oude tracé was geen sinecure, temeer omdat er een ondergrondse brandleiding lag. Om het hele gebied tussen Kazerne en de IJzerenman openbaar toegankelijk te houden, werd met de Gemeente afgesproken dat het Bisschoppelijk College als tegenprestatie de huidige IJzerenmanweg inclusief de brug over de gracht zou aanleggen (1953 na Chr.).

Onderzoek Rob Langeslag

Het verhaal van Grad Smedts over ‘de Valenakker’ van vroeger inspireerde mij tot enig onderzoek. Ik heb aan deze streek veel herinneringen uit mijn jeugd en wist dat het gebied geologisch en historisch bijzonder was.

De ‘Valenakker’ ligt ingeklemd tussen de huidige IJzerenman en de stadsmuren van het oude Weert. Het gebied is altijd een speelbal geweest van geologische krachten. Westelijk van Weert lagen droge en hoger gelegen zandgronden (116000/11700 voor Chr.). Daarvan kennen we de verhalen van urnenvelden en zandverstuivingen (Budeler Bergen, 11600 voor Chr./nu).

In het noorden en zuiden werd Weert omringd door de natte Peel. De stad zelf werd gebouwd op een verdwaalde zandrug, bijna volledig omringd door hoogveen. In de vroege middeleeuwen waren er veel zandverstuivingen, die deze contrasterende landschappen onderling zouden beïnvloeden. Dat leidde tot vele blokkeringen in de waterlopen van het veen, waar we nu nog onze kronkelende beekdalen aan te danken hebben.

De Valenakker, tussen zand en veen, veranderde mee. Het natte zichzelf steeds ophogende gebied als gevolg van afstervende plantengroei werd stilaan droger. Wellicht heeft daar ook de aanleg van de Boshoverbeek als de noordelijke afvoer aan bijgedragen. Onbedoeld, want de beek werd gegraven als watertoevoer voor de kasteelgracht (1296 na Chr.). Het moeras veranderde langzaam in een plaggenheide, die op haar beurt gebruikt werd als ondergrond in de potstallen. Dat leverde mest op en zo werd de opdrogende Valenakker langzaam ontgind en geschikt gemaakt voor schamele akkerbouw (1000-1500). Het werd een lappendeken van overwegend kleine kavels in eigendom van keuterboertjes, gegoede burgers en instellingen van de stad Weert. De instellingen, zoals kloosters, bezaten er boerderijen, waarvan de opbrengst voor de armen bestemd was (o.a. ‘Armentafel van de Heilige Geest’). Naarmate de kavels dichter bij de stad lagen, werden zij als gevolg van betere bemesting vruchtbaarder en kostbaarder.

Wie goed om zich heen kijkt, ziet nog steeds de invloed van de contrasterende natuurkrachten, die de omstreken van Weert als recreatiegebied zo interessant maken. Dat gebied heeft de naam ‘Kempenbroek’ gekregen. Daarbinnen ontwikkelt de Valenakker zich nog steeds als overgang tussen land en stad, met De Lichtenberg als hoogtepunt en ideale start om dit spannende gebied opnieuw te beleven.

Met dank aan voormalig projectmanager G. Smedts van het toenmalige Bisschoppelijk College in Weert.

Rob Langeslag

Bron: de paleogeografie van de Valenakker, door J.M. Van Mourik en F Horsten. Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen, van universiteit Amsterdam.

Bron: Samenvatting: ‘Stuifzandgebied Weerter- en Budelerbergen’. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.