1 Herstel poorten

De bestaande poorten zijn in 2014 hersteld, maar door het gebruik van zachthouten planken en de afwezigheid van afdekprofielen en gebrekkig hang en sluitwerk is het verval weer snel begonnen. Het toenmalige herstel was niet duurzaam. Het Onderhoud is nagelaten en als gevolg zijn de poorten langzaam weggerot. De huidige foto’s van laten zien dat daarvan is geleerd. Hardhouten planken, degelijk hangensluitwerk en regenbestendig!

2 Nieuwe houten kozijnen, deuren en hardstenen dorpels

De kozijnen in het theatergebouw zijn te verdelen in de betonnen gevelpuien en houten kozijnen binnen en op de balkons. De houten kozijnen hebben hun tijd gehad en zijn mede door vernielingen aan vervanging toe. De nieuwe tijd vraagt om een solide tochtwering en gedegen veilige afsluiting.

3 Voorbereidingen voor nieuwe gevelpuien in het theatergebouw.

De bestaande betonnen puien zijn beeldbepalend en verbeelden de bouwmethoden uit de Wederopbouw. Zij zullen daarom ook in de herbestemming van het theatergebouw hun stempel drukken op de uitstraling van het gebouw. Maar ze hebben ook bezwaren die steeds zwaarder wegen. Het beton is sterk warmtegeleidend en gemaakt voor enkel glas. Er is geen sprake van enige isolatie. Daarom is ervoor gekozen om de betonpuien weliswaar te behouden vanwege hun beeldbepalende waarde, maar erachter met een tussenruimte een goed abstracte, moderne goed geïsoleerde metalen pui aan te brengen. Daarvoor zijn voorzieningen nodig in de aansluitende muren en ondersteuningen.    

4 Herbestrating.

Er is gestart met de herbestrating van het driehoekig pleintje achter het theatergebouw, het basement rond de kolommen van het theatergebouw en de hoogste plek rond het regiehuis. Het wordt een prachtige plek met uitzicht over de hele omgeving. Het kronkelende pad vanuit het kazerneterrein, over de gracht, langs De Lichtenberg en boerderij ‘De Helmonder’ naar de IJzeren man is van hieruit goed te zien!

5 Gedeeltelijk herstel tribune

De totale restauratie is op enkele onderdelen na niet in de cascorestauratie meegenomen. Bepaalde scheuren in de vloer zijn hersteld om verder verval tegen te gaan. Ook de consoles van de voormalige banken zijn gedeeltelijk hersteld. Het aanbrengen van een conserverende oppervlaktelaag is achterwege gelaten met verder verval tot gevolg. Binnen de cascorestauratie wordt de tribune onderbedeeld. Het opstarten van de theaterfunctie zal door de slechte staat van de tribunes vertraagd worden bij gebrek aan zitplaatsen en door geldende veiligheidsnormen. Het laatste woord is daarover dus nog niet gezegd. Later meer.    

6  leuningen

Intussen zijn alle stalen balustrades en leuningen hersteld en zwartgeverfd. Het zijn maar details in het geheel, maar o zo belangrijk. De sobere constructies voegen scherpe kaders toe aan de vlakken en verhogen de abstractie.

7 De mensen

Tot slot wil ik hulde brengen aan de mannen die betonreparaties, metselwerk, timmerwerk, grondverzet, staalconstructies, bestratingen, snoeiwerk en electra uitvoeren, opruimen en de kunstwerken herstellen. Hun zorg, vakkennis en oprechte betrokkenheid voor zo’n bijzonder monument geeft me veel plezier en het gevoel dat het uiteindelijk wel goed zal komen!

Rob Langeslag, SBL.

   

1             Opschonen van gebouw en groen

Door schoonmaak, reparaties, aanpassingen en achterstallig groenonderhoud ontluikt de ware schoonheid van natuur en architectuur. Je ziet door de bomen het bos weer! De betoverende samenhang van abstractie, beton, natuursteen en het landschap komt weer tot leven.      

2             Regiehuis

De betonreparatie is bijna afgerond. Ook de regiecabine is klaar en overheerst als vanouds de omgeving. De steigers zijn verwijderd.

3             Paden

Er wordt gewerkt aan het pad tussen de toekomstige brug over de gracht, langs de boerderij ‘De Helmonder’ en aansluitend op de IJzerenmanweg.  

4             Reparatie natuurstenen muren

Nadat het complete muurdeel bij de regiecabine weer is opgemetseld, is er gestart met het herstel van de scheuren. Er is uiteindelijk niet gekozen voor het opvullen van de scheuren maar voor het uitkappen van de muur over een breedte van een meter en dan weer opmetselen.   

5             Gevelmozaïek

Het bakstenen gevel mozaïek van Harrie Martens naast de entree van het theatergebouw is gerepareerd. In het verleden is het kunstwerk gebruikt als klimwand en ernstig beschadigd. Martens verwerkte vier kleuren geglazuurde baksteen, die soms ook om de hoek liep. De beschadigde stenen zijn verwijderd en vervangen door opnieuw in de oven gebakken geglazuurde bakstenen. De kleinere beschadigingen zijn ter plaatse met een penseel bijgewerkt met koudglazuur.

6             Gevelopeningen

De oude en markante betonnen puien van het toneelgebouw zijn gerepareerd, maar zullen niet meer van glas voorzien worden. Zij voldoen niet meer aan de huidige isolatienormen. Beton is een slechte isolator en lekt door de verbinding met de vloeren veel energie. De sponningen zijn alleen geschikt voor enkel glas. Door de omvang van de puien zijn drastische maatregelen genomen. Er is gekozen voor nieuwe moderne en goed geïsoleerde pui achter de beeldbepalende betonelementen. De isolatie van het toneelgebouw zal tijdens de casco-restauratie niet meegenomen worden, maar er zullen wel voorbereidingen getroffen worden om het in de toekomst te kunnen aanbrengen. Op de balkons tussen de hoge zuilen zijn de toegangsdeuren en kozijnen verwijderd en zullen vervangen worden. De leuningen zijn gerepareerd.  Er is een start gemaakt met het herstel van de houten poorten van het buitentheater.

Werk in uitvoering 10

Water is altijd een essentiële component van de Lichtenberg geweest. Het uitgraven van de grachten, wallen, de verdiepte tennisbanen en het zwembad zorgde voor voldoende zand om de theaterberg aan te leggen. Het uitgraven en ophogen heeft geleid tot het reliëf dat zo karakteristiek voor De Lichtenberg werd. Maar de behoefte aan zand was niet de enige reden om grachten te graven. Het was ook een middel om controle te houden tussen binnen en buiten.

Per slot van rekening was het in essentie een plek voor de internen die onder verantwoordelijkheid van de school vielen. Als gevolg daarvan ontstond de specifieke identiteit die De Lichtenberg zo specifiek maakt: een besloten park vol hoogteverschillen en bouwsels van bijzondere kwaliteit.

We hebben het al eens romantisch omschreven als ‘de kasteeltuin van Doornroosje’, omgeven door ondoordringbare natuur. Het is wachten op de prins die haar wakker kust.

Verval

Helaas is die identiteit in verval. Er stroomt immers géén water meer en de drooggevallen gracht oogt als een afvalgroeve. De drooggevallen grachten geven geen veiligheid meer aan het kwetsbare park en dagen des te meer uit om de wal erachter stormenderhand in te nemen. Stichting Behoud de Lichtenberg (SBL) heeft al eens eerder uit veiligheidsoverwegingen bezwaar gemaakt tegen het nog aan te leggen bruggetje over de gracht, maar dat werd ongegrond verklaard. De drooggevallen gracht alarmeert ons daarom des te meer.

Verkoop gracht

Bij de oorspronkelijke verkoop van de Lichtenberg in 2017 door de Gemeente aan HQ, bleef de buitengracht buiten beschouwing. Dat veranderde toen HQ ontdekte dat het park te klein was om als ‘landgoed’ in aanmerking te komen. Die status levert veel (belasting) voordelen op.

Dus was de Gemeente alsnog bereid het eigendom van de buitengracht te verkopen aan HQ. Maar er kleven ook voorwaarden aan een landgoed. Het een cultuurhistorisch object dat in stand moet blijven en openbaar toegankelijk moet zijn. Dat schept verplichtingen voor de nieuwe eigenaar HQ.

Grad Smedts

Genoeg reden voor zowel HQ als SBL om zich zorgen te maken over het ontbreken van water in de gracht. We zijn te rade gegaan bij de heer G. Smedts (93), die vanaf het begin bij De Lichtenberg betrokken is geweest. Hij verschafte ons veel informatie over het watersysteem. Ook werd duidelijk dat door eigenzinnige ingrepen van een vorige pachter en ontwikkelaar de helft van de ingenieuze watertoevoer verloren is gegaan. Het dichtgooien van de driehoekige vijver langs de IJzerenmanweg, dat als opwarmreservoir diende, maakte een einde aan de watertoevoer van het zwembad. Het volstorten van het voormalige zwembad met zinkassen heeft de waterloop binnen de wallen verder vernield. Wat rest is de directe toevoer van water voor de gracht. Dat is een stelsel van beken die de Weerterbeek (Bochelterbeek) met de gracht langs de Diesterbaan verbindt (zie kaartje). De beekloop is nog intact maar heeft urgent onderhoud nodig. Maar in principe kan het water nog gewoon de gracht bereiken.

Oorzaak?

Waarom dan toch geen watertoevoer? Na veel schrammen en zwikken vonden we het euvel. Enige tijd geleden is in de aftakking tussen de Weerterbeek door het Waterschap Midden-Limburg een automatisch regelbaar sluisje aangebracht. Dat was totaal dicht geslibd en liet geen water meer door. Na enig over en weer was dat verholpen en stroomde er water de gracht in. Maar dat was van korte duur! Waarschijnlijk vanwege de lage waterstand.

Voorlopige conclusie

Door verandering van het klimaat lijk het niet meer vanzelfsprekend dat de gracht regelmatig voldoende water vanuit de Weerterbeek toegevoerd krijgt. Overleg met het Waterschap Midden Limburg moet duidelijkheid brengen. Het zoeken naar aanvullende alternatieven is zéér raadzaam. Mogelijk kan de gracht dienen als wateropvang voor heel Weert-West bij calamiteiten (wadi), waardoor de Weerterbeek enigszins ontlast wordt.

In ieder geval is het ook een wake-up call voor de herinrichting van het Kazerneterrein, waar HQ ook bij betrokken is.

Werk in uitvoering 8

De voortgang….

 Er gebeurt op dit moment heel veel tegelijk. De grote schoonmaak gaat door, alle losse delen in de betonnen trappen en puien worden gerepareerd en zien er weer als nieuw uit.

Grote schoonmaak

Het dak wordt geveegd en schoongespoten. Daarna start men met het aanbrengen van isolatie en nieuwe dakbedekking. Ook de humuslaag op het driehoekig pleintje en rond de muren is globaal verwijderd, zodat de werkzaamheden er geen hinder van hebben.

• Betonrot en baldadigheid

Betonrot en beschadiging aan trappen, puien en kolommen ten gevolge van uitzettend betonijzer worden grondig aangepakt. Alle loszittende beton wordt verwijderd en vult men opnieuw op. Soms zijn er mallen en stutten bij nodig. Vooral de trappen zijn er erg aan toe. Het is zo’n zwaar karwei, dat ik medelijden heb met de werkers, die toch met een vrolijk gemoed en veel geduld de klus klaren. Hulde!

• Landschap

En ik kan het niet laten om me iedere keer te vergapen aan de schoonheid van het landschap. De combinatie van hoogteverschillen, bomen en doorzichten zijn adembenemend! Nadat de keermuren, de berghelling en de halfverharding van de parkeerplaatsen zijn aangepakt, neemt de natuur het weer over en wordt alles weer groen.

Werk in uitvoering 7

Eindelijk is het werk achter de poorten van het openluchttheater opgestart.  ’La grande Dame’ ontwaakt! Eerst wacht haar een grote douchebeurt voordat haar garderobe weer op orde wordt gemaakt. Het is een bijzonder moment als vanonder al het vuil van jaren, de tribunes weer fris tevoorschijn komen. 

1.  Natuurstenen buitenmuren

De versteviging van de theaterberg is achter de rug. De nieuwe keermuren en de talud-aanvulling met leemhoudende grond zorgen ervoor dat de muren niet meer wegzakken. Na een schoonmaakbeurt kan de muur bij de poort boven op de berg weer opgemetseld worden, de afdekplaten hersteld en de scheuren gedicht.

• 

2       Tribune

Als voorbereiding op de betonreparatie worden alle treden en consoles grondig gereinigd. Dit is een hele klus voor de mensen die dit uitvoeren. Ga er maar aanstaan, 2200 zitplaatsen worden onder handen genomen! Gelukkig is het werk al een heel stuk gevorderd, het resultaat is verrassend.

3       Toneelgebouw

De kolommen onder de arcade en de oude betonnen puien worden ook gereinigd en gerepareerd. De puien hadden een zeer slechte isolatie en waren in het verleden van enkel glas voorzien. Ze zijn als onderdeel van het rijksmonument zó markant dat ze als ornament behouden blijven. De betonnen puien hebben veel geleden van de decennialange invloed van vocht. Een pui wordt gevormd door tientallen afzonderlijke kozijnen en overal waar deze tegen elkaar staan, hoopt zich het verwoestende vocht op. De wapening is gaan roesten en uitzetten en het beton is verbrokkeld. Dorpels en stijlen zijn uitgezet en bol gaan staan.

Mijmeringen…

Intussen werken de mensen met veel plezier aan deze ongewone klus. Het nodigt hen uit tot mijmeringen ‘Hier zou ik wel willen wonen’, ‘Lijkt me prachtig om een voorstelling mee te maken’, ‘Bospop was geweldig hier!’. Ik loop verder en denk terug aan de avonden dat de lichten werden ontstoken en de instrumenten gestemd…